Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) vừa ban hành dự thảo nghị định về việc tham gia TTCK phái sinh. Theo đó, các CTCK muốn được chấp thuận hoạt động tự doanh CK phái sinh thì phải có vốn điều lệ và vốn chủ sở hữu ít nhất 500 tỉ đồng.
Bên cạnh đó, các CTCK này phải đáp ứng các điều kiện khác về tình hình tài chính, nhân sự, hạ tầng công nghệ theo quy định của Bộ Tài chính. Quan trọng là các CTCK muốn tự doanh thì phải không ở trong quá trình hợp nhất, sáp nhập, giải thể, phá sản; hoặc đang trong tình trạng kiểm soát, kiểm soát đặc biệt; hoặc đang trong tình trạng bị xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực CK và TTCK mà chưa thực hiện đầy đủ các chế tài và biện pháp khắc phục hậu quả theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Đối với những CTCK muốn đăng ký hoạt động môi giới CK phái sinh, dự thảo cũng đề xuất điều kiện tham gia phải có vốn điều lệ và chủ sở hữu tối thiểu 700 tỉ đồng. Đối với các NHTM muốn tham gia hoạt động bù trừ, thanh toán cho các giao dịch CK phái sinh thì điều kiện bắt buộc là phải có vốn điều lệ 5.000 tỉ đồng trở lên.
Về quy định hoạt động kinh doanh CK phái sinh, UBCKNN quy định CTCK không được đầu tư vào CK phái sinh khi chưa được UBCKNN chấp thuận đăng ký hoạt động tự doanh CK phái sinh. Cty quản lý quỹ không được đầu tư CK phái sinh trừ trường hợp hợp đồng quản lý danh mục đầu tư ký với khách hàng ủy thác và điều lệ quỹ, điều lệ Cty đầu tư CK có điều khoản cho phép sử dụng nguồn vốn ủy thác, vốn của quỹ đầu tư, Cty đầu tư CK để đầu tư vào CK phái sinh. TCTD, DN bảo hiểm, các tập đoàn kinh tế Nhà nước, TCty Nhà nước, DN 100% vốn nhà nước chỉ được đầu tư CK phái sinh sau khi đã được cơ quan quản lý Nhà nước có thẩm quyền chấp thuận.
Lộ trình triển khai thực hiện CK phái sinh đã được Thủ tướng phê duyệt hồi đầu năm và chia làm nhiều giai đoạn. Trong đó, giai đoạn một (2013-2015) chủ yếu xây dựng khung pháp lý, hoàn thiện cơ sở vật chất kỹ thuật để vận hành thị trường. Giai đoạn 2 (2016-2020) mới bắt đầu giao dịch các sản phẩm phái sinh. Để vận hành thị trường phái sinh, còn là một chặng đường hoàn thiện pháp lý và hạ tầng thị trường. Trong đó, theo nhiều chuyên gia đầu tư nước ngoài thì điều quan trọng là phải đảm bảo luật chơi minh bạch. TTCK phái sinh có tính "ảo" trong các giao dịch, nên trong giai đoạn đầu phát triển loại hình thị trường này, do mức độ am hiểu còn hạn chế, dễ gây nhầm lẫn cho NĐT khi lựa chọn sử dụng các công cụ giao dịch cho mục tiêu phòng vệ rủi ro hay nhằm đầu cơ kiếm lời. Vì đặc tính này, mà đòi hỏi nhà quản lý khi xây dựng hành lang pháp lý cho TTCK phái sinh, cần rất chặt chẽ và minh bạch. Phải phát huy tối đa tính minh bạch của công cụ pháp lý, để giảm thiểu rủi ro phát sinh từ tính chất "ảo" của TTCK phái sinh.
Hệ thống pháp lý cũng cần quy định chặt chẽ về trách nhiệm của các bên tham gia giao dịch, để giảm thiểu các rủi ro phát sinh của hoạt động bán khống. Đặc thù của hoạt động bán khống là NĐT có quyền mua, nhưng nếu quy định pháp lý không đủ chặt chẽ và đồng bộ, thì rất có thể NĐT sẽ "phủi" trách nhiệm mua nếu họ nhận thấy giao dịch bất lợi.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, bên cạnh TTCK phái sinh được cơ quan quản lý xây dựng và quản lý thống nhất, dễ xuất hiện TTCK phái sinh tự do, nên dẫn đến nhiều hệ lụy khôn lường. Bởi vậy, trong quá trình xây dựng hành lang pháp lý cho TTCK phái sinh, Việt Nam cần đưa ra chế tài xử lý mạnh tay đối với các hành vi cố tình hình thành TTCK phái sinh tự do, để ngăn ngừa các hành vi lừa đảo, tránh tác động tiêu cực đến thị trường.
